ReadyPlanet.com
dot dot
bulletผะ-หญาสุภาษิตอีสาน
bulletชมภาพสวยในจังหวัดศรีสะเกษ
bulletปราสาทหินในจังหวัดศรีสะเกษ
bulletคำสอนอีสาน


แบนเนอร์ตัวอย่าง
แบนเนอร์ตัวอย่าง


คำสอนอีสาน

                                                                                                 

                                                                                             

 

                                                                                             คำสอนอีสาน

อินทิยานสอนลูก

 

   (คัด จากหนังสือ อินทิยานสอนลูก  นภรพร  พิมพ์วรเมธากุล ; ปริวรรตคัดลอก)

1.ความนำ (บั้นอ่าวโอ้)

           บัดนี่ เฮียมจัก ปาดถะหนาตั้ง   แปงสานให้เป็นฮ่าง  กะบวนเนอ

พอแต่  ปักง่ามไว่  แปงท่างใส่ฮาง   อุ่นเฮย    โอนอสาวเฮย ขนบ่ทันปกหน่า อย่าได่แหมหุนแล่น

ปีกบ่ทันหุ้มก้น อย่าท่าแต่สิขัน   เขาไป่โซมเพียงด้าม  อย่าแสวหัวแกว่ง

หางไป่ลากน่อย  อย่าป้องแม่เซิง  นั่นนอ

    (บั้นอ่าวโอ้หรือความนำ)...ตอนนี้ปำปรารภของผู้แต่งสรุปแล้วสอนว่า “อย่าเป็นคนชิงสุกก่อนห่าม”

โดยนำธรรมชาติของสัตว์ต่างๆมาเปรียบเทียบ เช่น   “ลูกม้าถ้าขนยังไม่ยามปกหน้าอย่าเอาไปฝึกขี่” (ขนบ่ทันปกหน่า อย่าได่แหม (แหม)หุนแล่น)

    “ลูกไก่อายุยังน้อยอย่าขันท้าตัวที่มีอายุมากกว่า (ปีกบ่ทันหุ้มก้น อย่าท่าแต่ตีขัน)

     “ควายที่เขายังไม่ยาวโค้ง ก็อย่าแกว่งหัวขวิด” (เขาไป่(ไม่)โซงเพียงด่าม อย่าแส่วหัวแกว่ง)

     “วัวที่ยังไม่หนุ่มเต็มแต่อย่าไปมีเพศสัมพันธ์กับวัวตัวเมีย”  (หางไป่ลากกีบน้อยอย่าป้องแม่เซิง)

     

2.สอนให้เคารพบูชาพ่อแม่

            บัดนี่ พ่อจักสอนนาดน่อย นันทาให้เจ้าจื่อ เอาเนอ   ให้เจ้าจำคำสอน จื่อเอาเมือหน้า

พ่อหากจุดติแล่ว ตายไปลดชั่ว  สีแจ่มเจ้า เอาแข่วขอดแหวน พ่อเนอ  

           อันนึง คำปากพ่อแม่นี่ หนักเกิ่งทอละนี   ไผผู้ยำแยงนบ หากจักเฮืองเมือหน่า

           อันนึง เฮือไหลแล้ว ขอนยังดอมท่า  ไฟหากไหม่ป่าไม้ ดอนเนื้อหากสิยัง

            อันนึง สับพะยูเจ้า นีละพานลดชั่ว  ปางนั่น  ยังแต่ลูกสีดแก้ว อานนเจ้าสืบมา  พ่อแล่ว

          อันนึง คนยอย่อง ปาเกียนทังโลก   ยังเล่ามีบาดตั้ง คองไว้สืบมา พ่อหากจุดติแล่ว มอละนาลดชั่วไปนั่น

         ตอนนี้สอนให้รู้ว่า “ลูกที่ดีต้องเคารพบูชาและเชื่อฟังคำสั่งสอนของพ่อแม่” ดังคำกลอนที่ว่า “สีแจ่มเจ้าเอาแข่วขอดแหวน” (ให้เอาฟันของพ่อไปทำหัวแหวน เพื่อบูชาเป็นของขลัง)

      “คำปากพ่อแม่นี่หนักเกิ่งทอละนี”   (คำสอนของพ่อแม่นี้หนักยิ่งกว่าแผ่นดิน)

        “ไผผู่ยำแยงนบ หากจักเฮืองเมือหน่า” (ผู้ใดเตารพยำเกรงจะมีชีวิตรุ่งเรือง)

3.สอนเรื่องใจ

         บัดนี่  พ่อก้อแยงแก่นแก้ว นางน้อยใหญ่สูง  ฟังเยอสมสะอาดน้อย นันทาทิบพะฮูป พ่อเฮย

พ่อจักบอกให้ฮู้   ในเมื่อตาเห็น  นี่เนอ  ทำคองคน  อย่าโงใจส้ม   อย่าทำใจเพี้ยง เขาฮอขมขื่น

คำคึดอย่าม่อตื้น  เสมอหม้อปากบาน นั่นนอ  ใจให่คึดเถิงพื้น  เสมอบัวยมยั่ง

ใจให้อ่อนสิงฝ้าย  หลายล้อ  ยืดยาว  ใจขาวเสมอน่ำ คุงคาวังใหญ่   อย่าได้เป็นสิงหม่อ  หมองมั่งทั่วคีง  พ่อเนอ

      ตอนนี้สอนให้รู้ว่า “ทุกอย่างสำเร็จที่ใจ ดังนั้นจงทำใจให้สะอาด คิดให้ลึกและมีใจอ่อนน้อม” ดังคำกลอนว่า

        “อย่าทำใจเพี้ยงเขาฮอขมขื่น” (อย่าเป็นคนใจขมขื่นดังบอระเพ็ด)

       “ใจให้คึดถึงพื้นเสมอบัวยมยั่ง”   (คิดอะไร คิดให้ลึกถึงมูลเหตุแห่งปัญหาเหมือนดั่งสายบัวที่หยั่งจนถึงพื้น)

         “ใจขาวเสมอน่ำคุงคาวังใหญ่”  (ใจให้บริสุทธิ์ดังน้ำในมหาสมุทรใหญ่)

         “อย่าได้เป็นสิงหม่อหมองมั่วทั่วคิง”   (อย่าใจดำเหมือนก้นหม้อ)

 4.สอนเรื่องการพูดจา

         ยามเมือวาจาต้าน   พอหูหอมหม่วน   ยามจักไขปากเว่า  อย่าพ่นเพิ่นหลาย

อันนึงอย่าได้ทำเนียมเพี้ยง  หัวเพียงบักเซียงอี่ง  มันหาดเส็งแต่ฮ้อง เสียงปากข่า(ฆ่า)โต แท้ดาย

         ให่คอยพิจานแจ้ง ทำเนียมนักปาด(นักปราชญ์)   หากซาง(ฉลาด)อยู่ซางเว่า  ออสะอัอนหม่วนหู

เป็นทีให้เพิ่นย่อง  ยอนางมักวาด   นั่นนอ  บันดิด(บัณฑิต)เจ้า  สงวนสู้ชื่นชม  พ่อแล่ว

         อย่าได้วัวๆฮ้อง  เสมอกากินเหยื่อ   อย่าได้เป็นดัง   นกไส่ฮ้อง   เสียงเข้มข่มแข็ง  นั่นนอ

พิ่นบ่ยินดีด้วย ดอมนางเสียงปาก   คองถ่อยฮ้าย ฝูงนี่อย่าเฮียน พ่อเนอ

           อันนึงอย่าได้เทียมผู่ใบ้  เป็ดห่านหัวเขีนว นั่นนอ   มันจักไปเสยเสีย   เมือลุนอายหน่า

อันว่า   คำละหัดนี่  อย่าได่ไขเว่าม่อ (พูดพล่อยๆ)   เพิ่นจักไปกล่าวเว่า   กางบ้าน  เบิกบาน

            มันก้ออาลัยถิ่ม  เสียใจดอมเพิ่น   ลูกแตกออกจากท้อง มันเลี้ยงบ่เป็น

เป็นคนไห่  ทำเนียมนำ(เหมือนฒเสมอ)ไก่   นั่นเนอ  หากซางอยู่ ซางป้อง ปองให้ใหย่สูง

             ทำคุนส้าง(สร้าง)   อย่าเสียใจดอมเพิ่น   แม่นสิได้ท่องเสี่ยว  ถนอมไว่อย่าลัย

ซาดทีหางงอเถ่า หมาพานเคยคั่ว  คันว่าถืกกิ่นเนื้อ  คองนั่นบ่วาง.

ซึ่งสาระสำคัญต่อไปนี้

     4.1. ให้พูดจาอ่อนหวาน ดังคำกลอนว่า “ยามเมือวาจาต้านพอหูหอมหม่วน”

      4.2.อย่าพูดเสียงดังเกินคนทั้งหลาย   ดังคำกลอนว่า “ยามจักไขปากเว่า อย่าพ่น(เกิน,มาก) เพิ่นหลาย”

      4.3. อย่าพูดเสียงแข็งดังนกหัวขงาน (นกไส่,นกสะหล่)  ดังคำกลอนว่า “ อย่าได้เป็นดังนกไส่ฮ้องเสียงเข่มข่มแขง”

 

5.นิทานเรื่องอ้ายค่างหลอกลิง

          เฮาหากเห็นหลายเบื้อง นิทานปางก่อน   ยังมีแม่วอกฮุ้  แฮมเฮื้อยอยู่ดง

มีลูกน้อย  ยังอ่อนในฮัง  มันก้อขนขวยหา ซุ่วันมาเลี้ยง

           แต่นั่น ยังมีเชื้อ หางยาวอ้ายค่าง   เป็นปอบฮ้าย  เขาซ้ำส่งหนี

มันกะเดินดงพ่อ สองเขือแม่ลูก  เห็นอ่อนน้อย  เลยคุ่มอยากกิน

          มันก้อขออยู่เลี่ยง ปะชิดฮ่วมเฮียงฮัก  พันทะไมมิด บ่มีมายม้าง

แต่นั่นนางลิงตอบ  ขานคำชมชื่น  เลยเล่าฮักขอดแม่ง ขานข่อขอบคุณ

         เมือนั่นผีปอบฮ้าย อ้ายค่างยินดี   มันก้อขนขวยหา ซู่วันมาเลี่ยง

ดูนานแท้  หลานวันคึกอยาก  มันก้อติโยกเว่า ลิงนั่นให้ไป

           มีหมากไม้ ก้ำฝ่ายภูสูง  ก้อขนขวยมา ซู่วันเลิงเลื่อย

นางจงไปเอาท่อน  อย่านานมื้ออื่น  อันว่าลูกอ่อนน้อย เฮานี่อยากกิน

          โอนอกำสุดแท้  บุดตาลูกอ่อน  เฮานี่  ยามเมือไห่ฮำฮ้อง  เป็นหน่าอิดู  แท้แล่ว

แต่นั่นหางยาวฮ้าย ลิงกังผีปอบ  มันก็จีกอ่อนน้อย กินแล่วเล่าหนี

            ยามเมือนางลิงผ่าย  ดงดอยมาฮอด  ก้อเห็นอ่อนน้อย  ทวง(ทรวง)ม้างแตกตาย.

      นิทานค่างหสอกลิง   เป็นนิทานสั้นประกอบให้รู้ว่า “อย่าเชื่อคำพูดของคนอื่น จะทำให้ได้รับความเดือดร้อน” โดยนำเอาเรื่องอ้ายค่างหลอกลิง ซึ่งตอนแรกอ้ายค่างเข้ามาตีสนิทพูกคำหวานหว่านล้อม จนลิงแม่ลูกอ่อนไว้ใจให้อาศัยอยู่ด้วย ตอนหลังอ้ายค่างหลอกให้แม่ลิงไปหาผลไม้ในป่าดงลึก โดยอาสาเป็นคนเลี้ยงลูกให้แม่ลิง พอแม่ลิงออกไปหาอาหาร อ้ายค่างก็จับลูกลิงฉีกเนื้อกิน.

 6.สอนการทำงานบ้าน

       อันนี่คำขุนเถ่า   อาจานนักปาด(ปราชญ์)  ซักให่นันทะนาดน่อยฟัวถ่อนฮ่ำเพิง พ่อนอ

เป็นคนไห่ ลักคธนานามเต่า     เมี่ยนไข่ไว่ ดีแล่วจิงหนี  บ่กว่าล้ำในแห่งคำคึด

           ซาดที่เป็นคนยิง อย่าวางหลาฝ่าย (ฝ้าย)   ยามได่เจ่า  จักลีลาเมือบ่อน  ซีนอนนั่น

คึดให้แจ้ง ดีแล่ว ก้อจิงนอน พ่อเนอ    อันว่ายามนอนไห่ หายามชอบเมือ

            ให้เจ้าฟังไก่ผู้โจ้น  ขันซั้น เทื่อสาม นั่นเนอ ยามนอนให่ แปงตนนิดทะแน่ง

มับแม่บเมี่ยน  อย่าได่ปวงขา พ่อเนอ  ยามเมือย่างนั่น คอยล่ำ ดูตีน

           อย่าปะปิงปะปวงปบ บ่ดีแก่ตาเถ่า  อย่าได่เค็งๆพื่น  เทิงหัวพ่อแม่ นั่นเนอ

คองหมู่นี่ เวนแท่บาบมี พ่อแล่ว  ให้เจ้าลุกแต่เช่า ปุนแต่งจังหัน  พ่อเนอ

          ยามเมือบายของทาน ซวยสีปะสงล่าง  กีนทานนี่ ทำตนให่ ประหนีดยิง

ผมเกดเก้า  เคียนไว่อย่ามาย  ให่ค่อยทำต้วตุ้ม เสมอยูง  ชมเหยื่อ

           อย่าได่เฮ็ดตูเตื่อ ตีนสิ่นเกี่ยวพา นั่นเนอ  อันว่าบาปหมู่นี่ ไผห่อนหวนเห็น

ชาดที่เงาเทียมตน บ่ห่อนบายเอาได้  ไห่ทานนี่ แวนดีปกห่อ ดีแล่ว

            ให่ส่วยล่าง มือเจ้าให่ดี นางเฮย  ให้เป็นลักคะนาแท่ นำคองนักปาด(ปราชญ์)

ใจสลาดแล่ว มือเจ่าฮีบบาย  อันว่ายามอยู่ห่อง ในที่เคหัง

              ให่เจ้าแปงกะบวนโสม สิ่งเฮือซาวค่า  อย่าได่แปงตัวให่ เสมอคือเฮือซวง  นั่นเนอ

ฝูงยู่ไก่ เห็นพิ่นเพิ่นซัง พ่อแล่ว  ให่ซางป้อน เสมอดั่งปาบึก

               อย่าได่แปนคุยหลัง ดั่งปาซิวอ้าว   ให่ค่อยทำเพียนส่าง เสมอแตนแปงซ่อ

ให่ก่อสืบไว่ เสมอเผิ่งสืบฮวง  ยามเมือมีใหม่แล่วืปะสงแพงของเก่า

                 เก็บห่อเมี่ยน แพงไว่อย่าไล  อันนึงวัดถังผ่า อาพอน ผืนใหม่

ซัดต่ำแล่ว เพิงที่ถามหมอ หายามดีปาดเอาไปเมี่ยน

                  ทำตนให่  เสมอเพียงนกเจ่า  ยามเมือบินแอ่นผ่าย ขาวแจ้งก้อจั่งเห็น

ยามไดได้ เต็มถงอย่าได้อ่ง    ยามเมือทุกขมอดไฮ่  อย่าแค่นคั่งทวง(ทรวง)

                  ทำตนให่ ลักคะนานามปวก(ปลวก)   หากซางยู่(ดัน , ผลัก)  หากซางอ้น คูนให้ใหย่สูง

ทำตนให่ น้อมมัดวะกานผู่วาง ดีแล่ว   อย่าได้ยายๆหาง ดังยูงเทียมฟ้อน

                  ให้เจ่าเอาสมเพี้ยง ทุงไซซ้องพะเนด  ลมบ่มาพัดต้อง อย่าเปื้องปิ่นหาง นั่นเนอ

เถิงเมือยามแลงแล่ว กองตัวให้หาฮีด พ่อเนอ   อย่าได้ลูบแต่เก้า  ผมนั่นซุ่มเลิง

               ยามเมือทงกะจอนต้าง ถือลานให้พอค่อง  อย่าได้เป็นดั่งซ้าง พายน่อยงอกงา นั่นเนอ

อันนึงจำมั่นไว่  มาลาหอมกึ่น(กลิ่น)  อย่าได้เซิมเซอะผม เปียบนำนางท่าว

                  มันบ่ดีแก่ตาเถ่า   โบฮานปางก่อน  อันนึงอย่ากวัดแกว่งเปื้อง แขนข่อเป็นกะดัด

ทำให้เป็นดั่งสายผางยอย ซั่งคำซาเป้ง  ยามเมือลีลาย้าย แปงเซิงให้มันค่อง

                อย่าได่เป็นเตเซ  ดั่งเฮือนหลังฮ้าง นั่นเนอ  เป็นคนให่ ทำเนียมเสมอฮังนกจอก  ดีดาย

อย่าได่เป็นดั่งอ้ายปากก้วง ตัวฮ้ายนกกะบา นั่นเนอ  ชาดทีโคงควย(ซากควาย)ฮ้าย  ไผเห็นก็ถ่มน้ำลายแล่ว

              มันหากยังแต่แฮ้ง กาเถ่าสิเกือกฟูม  เพิงทีแปงสะถานเพี้ยง นัดทีสะหมุดใหย่

มีบ่ไฮ้หลายห่วยหลั่งโฮม  ไผผ่ทำใจก้วง โวหานไขปาก

                  ของฝากเจ้าก้อหากล่น   ลือไฮ้กีดชะนอน  พอเมือตาวันค่อย  อย่านอนหัวค่ำ

ฮีดหากตั้ง มาแท้แต่ใด  ชาดทีแนวนามบ้ง แปนโตกาสิตอด กินแล่ว

                    เฮ็ดให้เป็นสิ่งม่อน ไยหุ่มห่อตัว พ่อเนอ.

7. สอนการเข็นฝ้ายเล่นบ่าวตอนกลางคืน

                        อันนึงกางคืนให่ เข็นไนให้มีคู่  อย่าโอดอ้าง หอนห้อผู่เดียว พ่อเนอ

อันว่าโจนมานนี่  ใจหานเห็นเปี่ยว  ซาดทีนอนป่าฮ่าย  แปงท่างให้สูง

             อันนึงให่เจ้าเยืองตามไต้  เยืองแสงให่เห็นฮุ่ง  อย่าได้มุดมอดไว่ กะบองนั่นอยู่ดำ พ่อเนอ

เยียวว่าผิดตาเถ่า  คองมีนำฮีด  ซาดทีแนวยอดไม้  งวงช้างหากสิบาย

            ยามเมื่อเคี้ยวหมากนั่น  ตาอย่าเหลือกไปไก   ให่เป็นดังใบพะเนียงไถ บ่ก่อนเบือนเมือซ่าย

ยามเมือยอแขนเปื้อง ไปมากวัดแกว่ง   ตาแจ่มเจ้า ซอมไว่สั่วไก แน่ท่อน

            ยามได๋ได้ ยินแคนกับขุ่ย มานั่น   ฝูงบ่าวน่อย  เทียวเล่นค่ำคืน ขับแอ่นฟ้อน ทั่งอ่านหนังสือ

อย่าได้ซัวๆเสียง  ดอมชายซงไก้  นั่นเนอ  เพิงทีให้สงัดไว่  แปงเซิงให้มันค่อง

             ซาดทีนกจาบฮ้าย  เห็นเข่าอยากตอม  พ่อแลว  ให้เจ้าทำเพดไว่  คือไผ่หนามหนา ทั่นท่อน

หากทีไซคันหลัง หากสิมีปาต้อง  อาหานเต็มพาเข่า อันได๋มี ให้เจ้าเบิ่ง ดูทิ่น

              เจ้าอย่าได้กินแจ่ซี่น  ปานั่นถิ่มเสีย พ่อเนอ    อันนึงตามคองตั่ง  พาสาสาวบ่าว

เจ้าอย่าขึมเพดไว่ กะบวนหน่าบ่งาม.

8.สอนให้เลือกคบคนดี

               เป็นสาวนี่ แปงคองให้มันค่อง ดีดาย  สีนบ่ทันเก่าเกี้ยง อย่าให้ขาดกาง นั่นเนอ

อันวาเงินเหมิดแล่ว ขวันยังดอมไถ่  เสื่อขาดแล่ว เซิงนั่นให้แพง พ่อเนอ

                อันนึงอย่าโลพาพ่น ตันหามักพาบ  มันบ่เป็นแว่นแก้ว  อย่าได้ล่ำแยง

อย่าได้วางเสียแก้ว มุงคุนของเก่า ดีนั่น   อันว่าคำผู่เถ่า  เอาไว่แทบทวง(ทรวง) แท่เนอ

                อันว่าพาสาเซื้อ  แนวเสืออย่าได้แอบ เอาเนอ  ให่เจ้าแอบเอาแต่เชื่อลูกซ่าง มาส่างสืบเฮือน

อันนึงสาขาไม่ ลำเดียวป้องยังต่าง  กันเนอ  อันว่าเป็นพี่น้องใจเลี่ยวกะหากมี

            อันว่าสัดจะน่อง อย่าได้จงจางจืด นางเฮย   แก้มหากติดอยู่แคมปากเจ้า ใจน่อยอย่าหลง

อันว่าเคยเลิงแล่ว อย่าได้แปวใจม่อ  ซาดทีมัดสา(มัจฉา)เทียวทางน่ำ  หากหวนหาแต่แก่ง

             อันนึงวัดถังผ่า แพวาผืนอาด  นักปาด(ปราชญ์)เจ้า แพงไว่ห่อคำ

อันนึงขอนผีฮ่าย  ในโลงเหม็นเน่า  นักปาด(ปราชญ์)เจ้า   เอาไว่ห่อฮิง

              ยิง(หญิง)ใดทำการซุ่   หลายคนมักพาบ   ยิง(หญิง)เป็นดังไซ ไส่แล่งปายไม้  ถืกแต่ลม

เป็นดังสาลาก้วง ทางหลวงก้วงใหย่  ซุ่คนซุ่แว่เข้า เซาแล่วกะเหล่าหนี พ่อแล่ว

               ยิง(หญิง)ใดโมโหด้วย  ตันหา(ตัณหา)ฮ่อนเฮ่ง  เป็นดังสาใหย่น้ำ  ซาวค่าหากสิโฮม

ไขฝาไว่วันสีน(ศีล)ใส่บาด   ตามแต่ไผอยากชื่น  เมือฟ้าหากสิทาน

                เห็นว่าดีกะตาแล่ว  ใจเจ้าอย่าม่อ  หลายเนอ

ซาดทีแนวต่อตุ้ม กายใก้ก้ออยากเจียม  อันนึงพาโลฮ่าย ยิงโถงมักพาบ ปางนั่น.

 

 9. สอนอย่าใจง่ายหลายชู้

                  อย่าได้โลพา หลายพาชายหลายชู้ นั่นเนอ

อย่าได้หวงแหนซุ่(ชู้)  ชูชายชิงยาด(แย่ง)  กันเนอ  ตามวาดไว่อย่าเฮฮ่อนแฮ่งปะมาร

                   สิบคนให่   คะนิงหาผู่นึง สีดาเฮย  บ่เฮ่งฮ้อนใจเจ้าให้ฮำเพิง พ่อเนอ

อันนึงแสนหน่วยแก้ว  คุนแท่หน่วยเดียว  ทงเมืองแท่ ยังมีคูน 3 หน่วย  เป็นทียั่งทังค่ายโลกลือ พ่อแล่ว

      11. สอนการเลือกสามี







Copyright © 2010 All Rights Reserved.